ನಾಡಿ ಶುದ್ಧಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ: ಎರಡು ಹೊಳ್ಳೆ, ಒಂದು ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸು
ಈಗಲೇ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ. ಒಂದು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಬಲ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ಎಡದಿಂದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಸಿರಾಡಿ. ನಂತರ ಎಡವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ಬಲದಿಂದ ಉಸಿರಾಡಿ. ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಗೊತ್ತಾಯಿತೇ? ಬಹುತೇಕ ಸಮಯ ಒಂದು ಕಡೆ ಉಸಿರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಗಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾಯಿಲೆ ಅಲ್ಲ. ದೇಹದ ಸಹಜ ಲಯ. ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಈ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಒಂದು ಹೊಳ್ಳೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ವೈದ್ಯರು ಇದನ್ನು ಮೂಗಿನ ಚಕ್ರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ನಮ್ಮ ಯೋಗಿಗಳು ಇದನ್ನು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಗಮನಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋದರು. ಉಸಿರು ಯಾವ ಕಡೆ ಹೆಚ್ಚು ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಇದೆ ಎಂದರು. ಎರಡೂ ಕಡೆ ಸಮವಾಗಿ ಹರಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತ, ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧ. ಈ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ತರಲು ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಸರಳ ಅಭ್ಯಾಸವೇ ನಾಡಿ ಶುದ್ಧಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ. ಬಹಳ ಜನ ಇದನ್ನು ಅನುಲೋಮ ವಿಲೋಮ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಇಡಾ, ಪಿಂಗಳಾ ಮತ್ತು ನಡುವಿನ ದಾರಿ
ಯೋಗ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಹರಿಯುವ ಸಾವಿರಾರು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದಾರಿಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಡಿಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ. ಎಡ ಕಡೆಯ ಇಡಾ ನಾಡಿ ತಂಪು, ಚಂದ್ರನ ಸ್ವಭಾವ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ಬಲ ಕಡೆಯ ಪಿಂಗಳಾ ನಾಡಿ ಬಿಸಿ, ಸೂರ್ಯನ ಸ್ವಭಾವ, ಚಟುವಟಿಕೆ. ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಬೆನ್ನುಹುರಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸುಷುಮ್ನಾ.
ದಿನವಿಡೀ ಓಡಾಟ, ಒತ್ತಡ, ಕೋಪ ಇದ್ದಾಗ ಪಿಂಗಳಾ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳಿದರು. ಸೋಮಾರಿತನ, ಮಂಕು, ದುಃಖ ಇದ್ದಾಗ ಇಡಾ. ಎರಡೂ ಸಮವಾದಾಗ ಸುಷುಮ್ನಾದ ದಾರಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ, ಆಗ ಧ್ಯಾನ ಸಹಜವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಠಯೋಗದ ಹಳೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ನಾಡಿಗಳ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಮನೆ ಕಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ನೆಲ ಸಮ ಮಾಡಿದಂತೆ.
ದೇಹಕ್ಕೆ ಇದರಿಂದ ಏನಾಗುತ್ತದೆ
ಇದನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ನಮ್ಮ ನರಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಅಪಾಯ ಬಂದಾಗ ದೇಹವನ್ನು ಓಡಲು, ಹೋರಾಡಲು ಸಿದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ದೇಹಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ, ಚೇತರಿಕೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನರ ಮೊದಲ ಭಾಗ ದಿನವಿಡೀ ಆನ್ ಆಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಟ್ರಾಫಿಕ್, ಮೀಟಿಂಗ್, ಮಕ್ಕಳ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಫೋನ್.
ನಿಧಾನವಾದ, ಉದ್ದವಾದ ಉಸಿರಾಟ ಎರಡನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಗೆ ಬಿಡುವ ಸಮಯ ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಉದ್ದವಾದಾಗ ಹೃದಯ ಬಡಿತ ಸಹಜವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರ್ಯಾಯ ಹೊಳ್ಳೆಯ ಉಸಿರಾಟದ ಮೇಲೆ ಭಾರತದಲ್ಲೇ ನಡೆದ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಅಭ್ಯಾಸದ ನಂತರ ಹೃದಯ ಬಡಿತ ಮತ್ತು ರಕ್ತದೊತ್ತಡ ಸ್ವಲ್ಪ ಇಳಿದುದನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿವೆ. ಇವು ಸಣ್ಣ ಅಧ್ಯಯನಗಳು. ಇದನ್ನು ಔಷಧಿಯ ಬದಲು ಎಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಆದರೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಐದು ನಿಮಿಷ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಸುರಕ್ಷಿತ ದಾರಿ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
ಇನ್ನೊಂದು ವಿಷಯ ಗಮನಿಸಿ. ಈ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಬೆರಳುಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ಎಣಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಉಸಿರು ಯಾವ ಕಡೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಲು ಜಾಗವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕೂರಲು ಕಷ್ಟಪಡುವವರಿಗೆ ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಬಾಗಿಲು.
ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ದಿನವನ್ನು ಊಹಿಸಿ. ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಯ ಜೊತೆ ಬಿಸಿ ಮಾತು ಆಯಿತು. ಮನೆಗೆ ಬಂದರೂ ಆ ಮಾತುಗಳೇ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿವೆ. ಊಟದ ಮೇಜಿನಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಸಿಡುಕು. ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಐದು ನಿಮಿಷ ಕುಳಿತು ನಾಡಿ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಏನಾಗುತ್ತಿತ್ತು? ಸಮಸ್ಯೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಚೇರಿಯ ಕೋಪ ಊಟದ ಮೇಜಿಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲು ಒಂದು ತಡೆ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಅಭ್ಯಾಸದ ನಿಜವಾದ ಬೆಲೆ ಇರುವುದು ಇಂತಹ ಸಣ್ಣ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ.
ಅಭ್ಯಾಸದ ಕ್ರಮ
ಖಾಲಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಊಟವಾಗಿ ಎರಡು ಮೂರು ಗಂಟೆಯ ನಂತರ ಮಾಡಿ. ಬೆಳಗಿನ ಸಮಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ.
- ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚಕ್ಕಳಮಕ್ಕಳ ಹಾಕಿ ಅಥವಾ ಕುರ್ಚಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಬೆನ್ನು ನೇರ, ಭುಜ ಸಡಿಲ.
- ಬಲಗೈಯ ತೋರುಬೆರಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ಬೆರಳನ್ನು ಅಂಗೈ ಕಡೆ ಮಡಚಿ. ಹೆಬ್ಬೆರಳು ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆಗೆ, ಉಂಗುರದ ಬೆರಳು ಎಡ ಹೊಳ್ಳೆಗೆ.
- ಮೊದಲು ಎರಡೂ ಹೊಳ್ಳೆಗಳಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಪೂರ್ತಿ ಉಸಿರು ಹೊರಗೆ ಬಿಡಿ.
- ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ಬಲ ಹೊಳ್ಳೆ ಮುಚ್ಚಿ, ಎಡದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಸಿರು ಒಳಗೆ.
- ಉಂಗುರದ ಬೆರಳಿನಿಂದ ಎಡ ಹೊಳ್ಳೆ ಮುಚ್ಚಿ, ಹೆಬ್ಬೆರಳು ತೆಗೆದು, ಬಲದಿಂದ ಆರು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಹೊರಗೆ.
- ಈಗ ಬಲದಿಂದಲೇ ನಾಲ್ಕು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಒಳಗೆ. ಬಲ ಮುಚ್ಚಿ, ಎಡದಿಂದ ಆರು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಹೊರಗೆ.
- ಇದು ಒಂದು ಸುತ್ತು. ಒಂಬತ್ತು ಸುತ್ತಿನಿಂದ ಶುರು ಮಾಡಿ. ಕೊನೆಯ ಉಸಿರು ಯಾವಾಗಲೂ ಎಡದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಮುಗಿಯಲಿ.
- ಕೈ ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಒಂದು ನಿಮಿಷ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ.
ಮೂರು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿ. ಉಸಿರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆಯಬೇಡಿ, ಅದು ಶಬ್ದ ಮಾಡದೆ ರೇಷ್ಮೆಯ ದಾರದಂತೆ ಹರಿಯಲಿ. ಮೂಗನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಒತ್ತಬೇಡಿ, ಮೆತ್ತಗೆ ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಸಾಕು. ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಕೆಲವು ವಾರ ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗೆ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಡಿ. ಅದು ಅನುಭವಿ ಗುರುವಿನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ.
ನೀವು ರೇಖಿ ಕಲಿತಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟು ಕೆಲವು ನಿಮಿಷ ಸ್ವಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಿ. ಶಾಂತವಾದ ಉಸಿರಿನ ನಂತರ ಶಕ್ತಿಯ ಹರಿವು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದನ್ನು ನೀವೇ ಗಮನಿಸುತ್ತೀರಿ.
ಯಾರು ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸಬೇಕು
ಅಧಿಕ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ, ಹೃದಯದ ತೊಂದರೆ ಇರುವವರು, ಗರ್ಭಿಣಿಯರು ಉಸಿರು ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಡಿ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಿಧಾನ, ಸಹಜ ಉಸಿರಾಟ ಮಾತ್ರ ಮಾಡಿ, ಅದೂ ನಿಮ್ಮ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿ. ತಲೆ ಸುತ್ತಿದರೆ, ಎದೆ ಬಿಗಿಯಾದರೆ ಕೂಡಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡಿ. ನೆಗಡಿಯಿಂದ ಮೂಗು ಕಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಆ ದಿನ ಬಲವಂತ ಬೇಡ. ಉಸಿರಾಟದ ಕಾಯಿಲೆ ಇರುವವರು ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆಯ ನಂತರವೇ ಶುರು ಮಾಡಿ. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ದೇಹಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಜಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.
ಈ ವಾರದ ಸವಾಲು
ಜೂನ್ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಗ ದಿನ. ಅದಕ್ಕೆ ಇನ್ನು ಸುಮಾರು ಎರಡು ವಾರ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಯಬೇಡಿ. ಈ ಏಳು ದಿನ ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಸುತ್ತು ನಾಡಿ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ. ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುವ ಮೊದಲು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಮೂರು ಸುತ್ತು. ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಡೈರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದ ಬರೆಯಿರಿ, ಆ ಕ್ಷಣ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆ ಎಂದು. ಶಾಂತ, ಚುರುಕು, ಭಾರ, ಖಾಲಿ, ಏನೇ ಇರಲಿ. ಏಳನೇ ದಿನ ಆ ಪದಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಓದಿ ನೋಡಿ.
ಕೊನೆಯ ಮಾತು
ಉಸಿರು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಇದೆ, ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ದಿನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತೇವೆ? ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ಉಸಿರನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಸುಲಭ. ಉಸಿರು ನಿಧಾನವಾದರೆ ಮನಸ್ಸು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಹೊಳ್ಳೆ, ಎರಡು ಬೆರಳು, ಐದು ನಿಮಿಷ. ಇಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಸಾಧನದಿಂದ ಶುರುವಾಗುವ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಈ ವಾರ ನೀವೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನೋಡಿ.
Reiki Growth Coach · ಕಲ್ಪತರು ಸಂಸ್ಥಾಪಕ
ಈ ವಾರದ ಸವಾಲಿನ ನಿಮ್ಮ ಅನುಭವವನ್ನು ಕಲ್ಪತರು Facebook ಪುಟದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ 🙏